PostWzrost

Degrowth / Décroissance po polsku

Emerytury bez wzrostu? – po spotkaniu z 27 maja 2013

w dniu 08/06/2013

(Jan Chudzyński, Justyna Szambelan)

W tym wpisie omawiamy:

>        Wszelkie wady OFE
>        Rodzaje systemów emerytalnych
>        Dług w systemie emerytalnym
>        System emerytalny a rynek pracy
>        System emerytalny a wzrost
>        System emerytalny a klimat

Przez media przetacza się gorąca dyskusja przeciwników i zwolenników OFE. Jak wiemy, do Otwartych Funduszy Emerytalnych  trafia część naszych składek emerytalnych, które następnie są inwestowane na giełdzie. Innymi słowy zbieramy w nich kapitał aby… wzrastał. Co na to postwzrost?

>> Wszelkie wady OFE

Po czternastu latach od wprowadzenia reformy do głosu doszła uprawniona krytyka: fundusze emerytalne czerpią z zarządzania obowiązkowymi składkami ogromne zyski, obciążając „przymusowych inwestorów” wysokimi opłatami (1); ujawniają się potencjalne konflikty interesów, tj. eksperci promujący OFE okazują się zasiadać w radach nadzorczych tychże funduszy (2); kolejne poprawki systemu tylko pozbawiają go zaś zamierzonych zalet, tak jak nakaz inwestowania głównie w obligacje (bo jeśli składki i tak mają trafić ostatecznie do budżetu państwa, to jaki sens ma przepuszczanie ich przez OFE  i płacenie oprocentowania od kupowanych przez nie obligacji skarbowych?)(3). Można pytać, jak poprawić działanie OFE. Można pytać, czy zrezygnować z systemu kapitałowego (OFE) na rzecz systemu solidarnościowego (ZUS).

My zadajemy pytanie: jaki system emerytalny  będzie kompatybilny ze zrównoważonym rozwojem?

>> Rodzaje systemów emerytalnych

Najpierw przyjrzyjmy się różnym możliwym sposobom zapewnienia obywatelom bezpieczeństwa na jesień życia. Poniższa tabelka przedstawia typologię systemów emerytalnych. Na pomarańczowo zaznaczony jest system OFE, na zielono ZUS, a na czerwono tzw. emerytura obywatelska, o której będzie mowa dalej.

system-emerytalny

Zasadnicza różnica między OFE a ZUS? Powodzenie systemu kapitałowego zależy od stopy zwrotu inwestycji na rynkach finansowych. Powodzenie systemu solidarnościowego zależy od sytuacji demograficznej i produktywności obywateli.

Emerytura obywatelska przysługuje każdemu obywatelowi. Nie zależy ona od wcześniejszych składek, w tym systemie takowych się nie odprowadza. Finansowana jest z bezpośrednio z budżetu, a więc z podatków, natomiast to jaka jest ich struktura i na kogo spada ich ciężar, jest przedmiotem osobnej debaty.

>> Dług w systemie emerytalnym

Czy (ukryty) dług emerytalny różni się od długu bankowego?

Polscy ekonomiści i komentatorzy gospodarczy wypowiadający się na temat systemu emerytalnego dzielą się na dwa obozy. Żaden z nich nie lubi długu. Przy tym zależy jakiego długu, bo każdy widzi wroga gdzie indziej. Jednych irytuje zadłużenie państwa powstałe w wyniku zakupu przez OFE państwowych obligacji. Drugich zdecydowanie bardziej odraża perspektywa posiadania ‚ukrytego’ długu emerytalnego, czyli zobowiązania państwowej instytucji ZUSu wobec przyszłych emerytów.

Określanie zobowiązań zapisywanych w ZUS jako dług jest pewną niekonsekwencją z ich strony. Żeby się o tym przekonać wystarczy rzut oka na zasady działania banku komercyjnego, w którym suma depozytów wielokrotnie przewyższa rzeczywisty kapitał. Tzw. bank run, czyli próba wypłacenia środków przez zbyt dużą liczbę klientów banku jednocześnie, zdarza się rzadko, ale jak pokazują ostatnie doświadczenia kilku dotkniętych kryzysem krajów Unii Europejskiej w pewnych okolicznościach jest to realne ryzyko. Ciężko nie oprzeć się wrażeniu, że niedobór środków w przypadku, gdy zbyt wielu emerytów w stosunku do pracujących zgłasza się do państwa po wypłatę świadczeń, jest analogiczną sytuacją. Co więcej, taki bank run staruszków narasta bardzo powoli i dlatego powinien być łatwiejszy do przewidzenia. Co więc sprawia, że zobowiązanie emerytalne nazywa się  ‚ukrytym’ długiem, a zobowiązania banku komercyjnego paliwem dla gospodarki?

>> System emerytalny a rynek pracy

System emerytalny musi uwzględniać strukturę rynku pracy. Coraz więcej osób pracuje na nieoskładkowanych umowach albo na czarno, a tym samym są one wykluczone z systemu emerytalnego. Trzeba liczyć się również z tym, że w przyszłości ścieżki kariery będą coraz bardziej zawiłe, a stałe i długoterminowe zatrudnienie u jednego pracodawcy prawdopodobnie stanie się rzadkością.

Co więcej, jeśli dążymy do tego, aby ludzie pracowali krócej, nie możemy uzależniać emerytury od długości stażu pracy. A ograniczenie czasu pracy jest jednym z głównych postulatów postwzrostu.

>> System emerytalny a wzrost

Solidarnościowy system emerytalny opiera się na mechanizmie redystrybucji dochodu narodowego, czyli przekazywaniu jego części od pracujących do emerytów. W teorii wyższy poziom PKB pozwala zebrać więcej środków na wypłaty emerytur, słowem, wyższy PKB to wyższe składki pracujących i wyższe emerytury. Należy jednak pamiętać, że to bardzo uproszczona analiza, która nie uwzględnia np. tego w jakim stopniu zmiany poziomu PKB pociągają za sobą wysokość płac, co z kolei przekłada się na faktyczną ilość środków jaką można zebrać od pracowników.

Dynamika wzrostu gospodarczego jest szczególnie istotna w II filarze. W końcu wielkość naszej przyszłej emerytury z tego źródła zależy od zwrotu z inwestycji dokonywanych przez towarzystwa emerytalne. Dla tych, którzy wierzą w nieskończony wzrost PKB idea filara kapitałowego może wydawać się bardzo atrakcyjna, jednak nawet tacy optymiści powinni zainteresować się jeszcze nie do końca wyjaśnioną relacją pomiędzy zwrotem z inwestycji a wzrostem gospodarczym. Choć zgodnie z teorią ekonomiczną średnia stopa zwrotu z inwestycji w długim okresie powinna być równa wzrostowi PKB, to wokół tego aksjomatu pojawiają się wątpliwości, nad którymi jako przyszli emeryci powinniśmy się pochylić.

Jedni ekonomiści twierdzą, że filar kapitałowy jest niepotrzebny, ponieważ w długim okresie i tak nie może on przynieść większego zwrotu z inwestycji niż średni poziom wzrostu gospodarczego. Inni odpowiadają im, że jest to możliwe nawet przez ‚wiele dziesiątków lat’. Można spekulować, czy wyniki inwestycyjne towarzystw zarządzających składkami w OFE mogą być niższe, równe albo wyższe od tempa wzrostu PKB. Oczywiście wszystko zależy od wiary i przyjętej tu perspektywy: 5, 50, 500 albo jak kto woli 55 lat… A tak na poważnie, to muszę się przyznać, że co raz mniej dziwi mnie fakt, że w debacie na temat OFE nikt nie zastanawia się na jakim poziomie będzie ten przyszły wzrost gospodarczy wokół którego mają oscylować zyski kapitałowe zapisywane na naszych kontach emerytalnych…

>> System emerytalny a klimat

Co oprócz kryzysu i mizernego wzrostu gospodarczego może w nieodległej przyszłości zagrozić zaangażowanym na rynku kapitałowym składkom milionów pracowników z całego świata?  Złe inwestycje.

Ostatnio coraz więcej mówi się o bańce w sektorze surowcowym i energetycznym, w których wycena aktywów koncernów w dużym stopniu opiera się na posiadanych przez nie prawach do eksploatacji złóż paliw kopalnych. Problem w tym, że w razie osiągniecia globalnego porozumienia w sprawie redukcji emisji dwutlenku węgla znaczna część złóż nigdy nie zostanie wykorzystana, a co za tym idzie, spadną planowane zyski i ceny akcji podmiotów sektora wydobywczego. Dla funduszy emerytalnych z całego świata spełnienie się takiego scenariusza może okazać się tragiczne w skutkach, bowiem zainwestowały one w tę branżę miliardy.

W związku z ryzykiem poniesienia strat część funduszy wycofuje swoje środki i stara się budować portfolio, w których nie ma akcji przedsiębiorstw zaangażowanych w wydobycie paliw kopalnych. Takie kroki podejmowane przez inwestorów a także obserwowany wzrost popularności etycznych funduszy każe po raz kolejny zastanowić się nad potencjalnymi źródłami przyszłego wzrostu gospodarczego, zwrotu z inwestycji, i wreszcie, naszych emerytur kapitałowych.


Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

%d blogerów lubi to: